20 Aralık 2012 Perşembe

Ekolojinin Sistem Dilini Öğrenebilir miyiz?

Yayın Detayları: EKOIQ, Kasım 2012
Ekolojinin Sistem Dili dendiğinde aklınıza hangi sorular gelir? Nedir sistem? Ekoloji nedir? Sistemin dili mi var? Ekolojinin sistem dili ne demek? Kim öğrenir, kim konuşur bu dili? Ne işe yarar? Bu soruların yanıtlarını, Ağustos ayında Boğaziçi Üniversitesi’de Ekolojinin Sistem Dili eğitimini düzenleyen Ayşen Eren ve Zerrin Doğança’dan aldık. Ayşen Eren endüstri yüksek mühendisi, çevre aktivisti, eğitimci, Boğaziçi Üniversitesi Çevre Bilimleri Enstitüsü’nde doktora öğrencisi. Zerrin Doğança öğretmen, eğitimci, Boğaziçi Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nde araştırma görevlisi ve Çevre Bilimleri Enstitüsü’nde doktora çalışmalarını yürütüyor.

Nedir Ekolojinin Sistem Dili?


Ayşen: Lise öğrencilerine dönük hazırladığımız, sistem yaklaşımı ile ekosistemlere ve çevre sorunlarına bütüncül ve sistematik bir şekilde bakmayı öğretmeyi amaçlayan bir haftalık yaz okulunun adı.
Zerrin: Ekosistemler adı üzerine en temel ve aslında en karmaşık ilişki ağına sahip sistemlerdir. Biz de bu projede, katılımcıların biraz da karmaşık olan bu ilişkiler ağını anlamaları için bir “dil”, bir “yaklaşım” öğretiyoruz.

Sistem dendiğinde ne anlamalıyız? Sistem dili neyi ifade ediyor?

Ayşen: Bu soruya bir katılımcının verdiği örnekle cevaplayalım. “Aykut Kocaman (Fenerbahçe teknik direktörü), oyuncular anlamlı birer parça! Bu parçalardan anlamlı bir bütün oluşturma vakti geldi.” Saat, uçak, internet altyapısı, vücudumuz, akan bir nehir birer sistem. Biz zamana bağlı olarak değişen sistemleri, yani dinamik sistemleri ele alıyoruz; örneğin, ekosistemler Sistemlerin parçaları, parçalar arasında neden-sonuç ilişkisine dayalı bağlantılar, bağlantıların oluşturduğu döngüler, döngülerin parçalar üzerindeki etkilerinin yarattığı davranışlar ve bu yapının zaman içinde değişiminden kaynaklanan dinamik karakter. Biz, sistem dinamikçiler, bu nedenle örneğin nehirdeki balıklar azalıyor dendiğinde nehir ekosistemini tanımaya çalışır, sistemin parçalarını, döngüleri tanımlar ve sistemin zaman içinde nasıl davranışlar sergileyeceğini anlamaya çalışırız. Sistemin dilini çözmeye çalışırız. Bu bağlamda, sistem yaklaşımı sistemlerin dili anlamak için bize bir alfabe sunar.

Sistem dinamiği ve çevre sorunları arasında nasıl bir bağlantı var?

Zerrin: İnsanlık, doğal kaynakların tüketilmesi, türlerin yok oluşu, kirlilik, plansız şehirleşme ve küresel ısınma gibi sayısız ve uzun süredir çözülmeden devam eden çevre sorunlarıyla karşı karşıya. Bu sorunlara getirilen kısa vadeli çözümler, çoğu zaman bu sorunların şiddetini arttırmaktan öteye gitmiyor. Burada sistem dinamiği devreye giriyor. Sistem dinamiği yaklaşımı ile, bir sistemin tüm parçalarını, bu parçaların birbiriyle olan ilişkilerini ve bunların zaman içerisindeki davranışını inceleyerek, uzun vadede sorunun çözülmesini amaçlayan çözüm yolları geliştirilebilir.

Bu projeyi yapmak nereden aklınıza geldi?

Ayşen : Doktora programında tanıştığım sistemyaklaşımından çok etkilendim. Dünyada ve ülkemizde çevre sorunları giderek artıyor, çeşitleniyor, yarattıkları olumsuzluklar büyüyor. Bu sorunları biz, insanoğlu, yarattık. Çözecek olan yine biziz. Sorunları çözebilmek için önce onları anlamalı ve tanımlamalıyız. Sistem dinamik yaklaşımı bunun için çok iyi bir yöntem. Daha geniş kitlelere öğretilmesi gerektiğine inanıyorum. Boğaziçi Üniversitesi’nde bu alanda çalışan çok güçlü akademik bir kadro var. Kişisel olarak alternatif eğitim yöntemleri ile ilgiliyim. Sürdürülebilir Yaşam Oyunları adı altında geliştirdiğim, ilkesi “yaparak, deneyimleyerek öğren” olan, grup dinamiklerini kullanan, oyun ve egzersizlerden oluşan eğitim programlarını beş yıldır uyguluyorum. Ayrıca, iki yıl boyunca Küre Dağları Milli Parkı’nda düzenlenen TÜBİTAK tarafından desteklenen, “Ekoloji Tabanlı Doğa Eğitimi” programının uygulamalarını hazırladım ve programın yürütücülüğünü yaptım. Bu deneyimlerim, doktora çalışmalarım ve okulun imkanları birleşince böyle bir eğitimi düzenlemek için kolları sıvadım. En büyük şansım Zerrin Doğança ile tanışmak oldu. Zerrin’in tez konusu ilköğretim öğrencilerine çevresel konular üzerinden sistem yaklaşımını öğretmek. Hayalimi kendisiyle paylaşınca bir anda ortak hayale dönüştü ve 8 ay süren hazırlık dönemimiz başladı.

Zerrin: Ayşen’in bu teklif ile gelmesi, beni de çok heyecanlandırdı. Ben de bu yaklaşımın daha küçük yaşlarda, çeşitli konularda ve derslerde uygulanması gerektiğine gönülden inanıyorum. Amerika ve birçok Avrupa ülkesinde bu yaklaşım ilköğretim hatta okulöncesi dönemindeki çocuklara öğretiliyor. Boğaziçi’ndeki akademik kadro desteği ile Türkiye’de sadece bir doktora tezi ile sistem dinamiği uygulamaları ilköğretim seviyesindeki çocuklara öğretilmiş (Nuhoğlu, 2008). Benim doktora tezim ise, çevre eğitiminde sistem yaklaşımı kapsamıyla; Türkiye’de bir ilk olma özelliği taşıyor. Bu anlamda da bu yaklaşımın her başka konudaki her yaş seviyesindeki uygulaması bilimsel açıdan da bizi heyecanlandırıyor. Lise öğrencilerinin bu projede seçilmesi bu bağlamda da hiç tesadüfi değil. Lise öğrencilerine, bir hafta gibi kısa bir sürede, Türkiye’de bu alanlardaki en önemli bilim insanlarıyla yoğunlaştırılmış çevre odaklı sistem eğitimi vermek hedefi ile yola çıktık.

Ekolojinin sistem dili projesi ile neyi amaçladınız?

Ayşen : Temel amacımız, bilimsel bir yöntemin, beş gün gibi kısa bir sürede teorisini vermek, uygulamalarla bu bilgiyi kullandırarak pekiştirmek ve kalıcı kılmaktı. İstedik ki;
  • Gençler çevre problemlerine bakarken NEDEN, NASIL sorularını sormayı alışkanlık haline getirsinler,  
  • Gerçek hayatta karşılaştıkları sistemleri fark etsinler ve modellerini kurmaya çalışsınlar,
  • Araştırma, analiz, sentez ve değerlendirme yapsınlar, 
  • Grup olarak öğrenme, iletişim, sunum becerilerini kullansınlar, 
  • Ülkemiz için kritik öneme sahip çevre problemleri hakkında bilgi sahibi olsunlar.
Bir diğer amacımız, bilimi eğlenceli, katılımcı biçime sokan, alternatif eğitim yöntemleriyle süreci verimli kılmaktı.

Katılımcılar kimlerdi?

Ayşen: Programı lise öğrencileri için hazırladık. Projeyi ilk defa yaptığımız için kurumsal bir okul ile çalışmak istedik. Böylece, gelen öğrencilerin düzeyleri birbirine yakın olacaktı ve okul ile sürekli ilişki kurabilecektik. Darüşşafaka Lisesi ile çalıştık. Okulun Projeler Koordinatörü Meltem Alibeyoğlu’nun Çevre Bilimleri Enstitüsü’nde doktora yapıyor olması büyük şans oldu. Müfredat programlarına bakıp matematik,coğrafya, kimya derslerindeki ön bilgilerini tespit ettik.. Anket düzenleyerek, bildikleri ve önemsedikleri çevre sorunlarını öğrendik, programı bunlar üzerine inşa ettik. Eğitim sonrası katılımcıları gözlemleme imkanımız oluyor. Proje katılan öğretmenlerden geribildirim alabiliyoruz. Örneğin; yaz okulu sonunda gençler döneme çok motive başlamışlar, bazıları Boğaziçi Üniversitesi’ne girmeyi hedeflemiş, sistem dinamik alanında çalışmak isteyenler varmış.

Proje ekibini bize anlatabilir misiniz?

Zerrin: Bence projenin en önemli özelliklerinden biri birçok disiplinden bilim insanı, yüksek lisans ve doktora öğrencisini biraraya getirmesiydi. Projemizin eğitmen kadrosunun ortak noktası, herkesin Prof. Dr. Yaman Barlas’ın öğrencisi olması. Kendisi Boğaziçi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği öğretim üyesi ve Türkiye’de sistem dinamiği alanında akla gelen ilk isim. Çevre Bilimleri Enstitüsü öğretim üyelerinden Doç. Dr. Ali Kerem Saysel; çalışmalarında sistem dinamiği yöntemini çevre problemlerinin modellenmesinde kullanmaktadır. Maltepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi’nden Hasret Nuhoğlu Türkiye’de akademik anlamda eğitimde sistem dinamiği uygulamasını ilk yapan kişi. Projenin dinamikliğini sağlayan genç arkadaşlarımızı da unutmamız gerekiyor; Endüstri Mühendisliği Bölümü’nden Nida Önsel, Can Sücüllü, Oylum Şeker ve Gizem Bacaksızlar, Çevre Bilimleri Enstitüsü’nden Serkan Kaptan. Darüşşafaka Okullarını temsilen Meltem Alibeyoğlu da ekibimizdeydi.

Programın içeriği hakkında bize kısa bir bilgi verebilir misiniz?

Zerrin: Projeye Yaman Hoca’nın “Sistem Tarihi ve Felsefesi” dersiyle başladık. Ardından, farklı bir bakış açısıyla parçaları tek tek öğretmektense onları bütün ile önceden tanıştırmak istedik ve katılımcılara projenin son ürünü olacak sistem modelleri hakkında bilgi verdik. Karmaşık bir fotosentez modeli ile bu işin aslında ne kadar da detaylı ve zorlu bir çalışma gerektiğini çocuklara hissettirdik. Çünkü, biraz kafa karışıklığının onları daha çok düşünmeye iteceğini biliyorduk.

Ardından, onların katılımı ile bazı nedensellik oyunları oynadık. Bu oyunlardaki temalar ise ülkemizdeki güncel çevre sorunlar idi; HESler, Kelebekler Vadisi’ndeki azalan kelebek nüfusu, Uluabat Gölü’ndeki azalan türler gibi. Sistem parçaları, genel sistem davranışları yine öğrencilerin aktif olarak katıldıkları atölye çalışmaları ile öğretildi. Bu yıl çevre literatürünün temel taşlarından Rachel Carson’un Sessiz Bahar kitabının yazılışının 50ici yılıydı. Bu nedenle programımıza aldık ve kimyasal kirleticilerin doğaya verdiği zararı anlatan bu kitabı öğrencilere ödev olarak verdik. Kitapta anlatılan sorunların zihinsel modellemelerini yaptılar. Nezahat Gökyiğit Bahçesi’ne bir gezi düzenledik ve oradaki farklı ekosistemleri sistem bakış açısıyla inceledik. Artık, model kurmaya hazırdık. STELLA programının kullanımı hakkındaki atölye çalışmasından sonra, projedeki asistan arkadaşlarımız eşliğinde beş farklı çevre sorunu gruplar halinde modellendi. HESler, şehre göç, termik santraller, biyolojik birikim ve 3.köprü modellenen çevre sorunlarıydı. Katılımcılar, 1.5 günlük çalışmalarını projenin son akşamında kendi okullarında Darüşşafaka Cemiyeti Yönetim Kurulu üyerlerine, idarecilere, öğretmenlere, velilere ve bizlere sundular.

Ayşen: Programı eğlenceli oyunlar ve yaratıcı etkinliklerle zenginleştirdik. Hem öğrencilerin bizimle kaynaşmaları kolaylaştı, hem neyi, nasıl ve ne kadar öğrendiklerini enformal biçimde değerlendirebildik. Örneğin; “sistem”i resmeden bir katılımcı, bir ağaç resmi çizip, “Bir çok canlının evi olan ağaç, pekçok sistem taşır üzerinde“ diye yazdı. Heykel oyununda “çevre koruma”nın heykelini yaptılar, ortak tema “birlikte korumak” çıktı. Diyalog çalışmasında, gerçek hayattan sistemlere örnekler vermelerini istedik. Fenerbahçe’li bir katılımcı futbol takımını örnek verdi ve “Aykut Kocaman, oyuncular anlamlı birer parça. Bu parçalardan anlamlı bir bütün oluşturma vakti geldi” dedi. Enerji oyununda sistemlerin parçaları artınca, karmaşıklığın artacağını deneyimleyerek gördüler. Her sabah, bir önceki günün öyküsünü anlattılar.

Proje için eğitim materyalleri hazırladık. İngilizce kaynakları çevirip, lise düzeyine ve eğitimimizin kapsamına uygun hale getirdik. Sistem dinamik sözlüğü oluşturduk.

Projemizi sanal ortama ve sosyal medyaya taşıdık. www.ekolojininsistemdili.boun.edu.tr adresinde projemizi anlatıyoruz. Ayrıca facebook grup kurduk.

Projeden nasıl sonuçlar elde ettiniz?

Zerrin: Katılımcılara proje başlangıcında ve bitişinde sistem düşüncesi ile ilgili benim tezimde geliştirdiğim testleri uyguladık. Halen, bu verileri girmek ile uğraşıyoruz. Ama, Ayşen ile veri girişlerini yaparken, öğrenme sinyallerini farkettik. Bu sonuçları istatistiksel olarak da inceleyeceğiz. Ancak, katılımcıların kendi geliştirdikleri modelleri sunarken ki ifadeleri, kullandıkları cümle kalıpları ve fikirlerini savunmaları gerçekten hepimizi çok etkiledi. Bir haftada, ne kadar değişim yaratabilmişiz diye düşündük. Bu yaklaşımın tüm eğitim sistemine yayılması neler değiştirebilir; bunu düşünmek bile çok heyecan verici.

Ayşen: Meltem gençlerin hiç olmadıkları kadar motive şekilde döneme başladıklarını söyledi, pekçoğunun hayalini Boğaziçi Üniversitesi’nde süslemeye başlamış. Çevre sorunları hakkında bilgileri ve ilgileri arttı.

Geleceğe dair planlar var mı?

Zerrin: Kısa vadede, bu katılımcı grubundan çıkan modelleri biraz daha geliştirip, Amerika’daki “Sistem Düşüncesi ve Dinamik Modelleme Konferansı”nda yine katılımcılarızın sunması gibi bir planımız var. Ama, böylesi bir uygulamanın hedef kitlesini arttırmamız gerektiğinin de bilicindeyiz. O yüzden, gelecek sene de Tübitak’a başvurmak ve yeni bir katılımcı grubu ile projeyi tekrarlamak istiyoruz. Ayrıca, öğretmenlerin bu konuda eğitilmesinin daha sürdürülebilir bir yaklaşım olduğunun farkındayız. Öğretmenler ile de böyle bir proje yapmayı hedefliyoruz. Ve, tabi ilgili konferanslara katılıp bu proje ve sonuçlarını akademik ortamlarda da paylaşmak istiyoruz.

Projemizi maddi olarak TÜBİTAK ve BAP (Boğaziçi Üniversitesi Araştırmalar Koordinatörlüğü) destekledi.