31 Ocak 2011 Pazartesi

Güçlü Yerel Ekonomi İçin Yerel Para

Yayın Detayları: Cumhuriyet, Sürdürülebilir Yaşam Eki, 29 Ocak 2011

Para nedir? Altı üstü yazılı bir kağıt parçası. Türkiye’de herhangi birisine 10 TL gösterseniz, bu kağıt parçasının 10 TL değeri olduğunu söyler. Peki bu 10 TL’yi örneğin Peru’da bir dükkan sahibine gösterseniz O’nun için değersiz bir kağıt parçasıdır. Öyle ise bu kağıda 10 TL değer biçen biziz, TC Cumhuriyeti vatandaşları. Para teorisyenleri, “Para sosyal bir anlaşmadır” diyor. Bu kağıda 10 TL değeri biz anlaşarak verdik.

Küresel ısınma, petrole aşırı bağımlılık, yükselen petrol fiyatları, ekonomik krizler, azalan doğal kaynaklar, artan çevre kirliliği ve ekonomik istikrarsızlıklar... Dünya üzerinde yaşayan toplumlar bu ve benzeri sorunlarla bugün yüzyüzeler ve ilerde daha sık karşılaşacaklar. Peki bunlara nasıl karşı duracaklar? Tüm bu krizler, insanlığı yeniden düşünmeye ve kişisel, sosyal, ekolojik ve ekonomik boyutlarda değişime çağırıyor. Yerel toplumlarda bu değişimi başlatacak kilit kavramlar, yerelleşme ve dayanıklılık gücü (resilience). Toplumların ekonomik dayanıklılık gücünü kazanmaları, para üzerinde yeniden düşünmelerine ve yerel ekonomilerini yeniden tasarlamalarına bağlı.

Günümüzde küresel ekonomi ve para sistemi, ulusal ve yerel ekonomileri zora sokan küresel boyutlu sorunların ana nedeni. Çünkü, küresel ekonomi gerçek yaşam kalitesini artırmak yerine tüketimi artırarak sürekli büyümeyi hedefliyor. Bu amaç, kısa süreli finansal kazançlar ile uzun süreli dayanıklılık ve sürdürülebilirlik hedefleri arasındaki çatışmayı körüklüyor. Ülkeler arası yatırımların ve üretim faaliyetlerinin hızlı olarak bir ülkeden diğerine kaymasını neden olarak, yerel ekonomilerde yoğun iş gücü kayıplarına ve bunların sonucunda ulusal ve yerel ekonomilerin çöküşüne yol açıyor. Eşitsizlik, adaletsiz gelir dağılımı ve sosyal dışlama küresel sistemin yarattığı diğer olumsuz etkiler. Küresel ekonomi ve para sisteminin, ekonomi teorisyenlerinin iddia ettiği gibi küresel bir denge kurması beklenirken, tam tersine büyük istikrarsızlıklar, güvensizlikler ve sorunlar yaratıyor. Bu nedenle yerel ekonomilerin küresel ekonomiden bağımsız olarak kendilerini güçlendirmeleri giderek önem kazanıyor.


Ekonomi, mal ve servis değişimi üzerine kurulur. Para sistemi, bu değişimi kolay ve rahat kılar. Para teorisyenleri “Para, sosyal bir anlaşmadır” diyorlar. Bir kağıt parçasının değeri olduğu konusunda yapılan toplumsal bir uzlaşma.


Richard Douthwaite*, “Para, kendisini kullanacak olan halk tarafından yaratılmalıdır, para üzerinden kar sağlayacak kurumlar tarafından değil” der. Küresel ekonomi ve para sisteminin yarattığı sorun ve sıkıntıları bertaraf edebilmek için yerel halklar kendileri için yerel para sistemleri yaratmışlardır. Yerel para uygulamalarının tarihi 1830lara kadar gider. Günümüzün artan, sıklaşan ve derinleşen küresel ekonomik ve finansal sorunları karşısında yeniden popülerleşmeye ve yaygınlaşmaya başladılar. Bu sistemlerde, yerel para bir yatırım aracı değil, değişim aracı. Yerel para sistemleri çok çeşitli. Kiminde para, kiminde zaman, mal ve hizmet ve kiminde de bir kova çöp değişim aracı olabiliyor. Bazısı ulusal para karşılığında basılıyor bazısı karşılıksız. Yerel parayı ya yerel halkın kendisi basıyor veya belediye. Yerel para sistemleri klasik ekonomi anlayışına göre ekonomik olmayabilir fakat ekonomi denklemlerinin içine ekolojik ve sosyal faktörleri ekliyorlar. Halkın yarattığı bir değişim aracı olduğu ve halk tarafından yönetildiği için demokratikler. Yapılan araştırmalar, yerel para sistemlerinin, yerel ekonomiyi canlandırdığını, yerel paranın yerel ekonomi dışına kaçışını geciktirip, daha uzun dolaşımını sağladığını, yerel üretimi artırdığını, yerel işletmeleri güçlendirdiğini, yeni iş imkanları yaratıp, sürdürülebilir tüketim alışkanlığı kazandırdığını, toplumsal ve sosyal bağları güçlendirdiğini gösteriyor.

İşte birkaç örnek:

En başarılı yerel para örneği, 1930’ların Avusturya’sından. Wögl kasabası belediye başkanın büyük projeleri fakat çok küçük bütçesi varmış. Bu bütçeyi bankaya garanti olarak yatırıp, “işçi sertifikaları” basmış ve belediye projelerinde çalışan işçilerin maaşlarını bu sertifikalar ile ödemiş. Halkın bu parayı tasarruf değil alışveriş için kullanmasını teşvik için, aylık devaluasyon uygulamış. Halkın elinde işçi sertikası var fakat harcayacağı yer yoksa, devaluasyondan dolayı belediye vergilerini erken ödemeye başlamışlar. O dönem Wögl Avusturya’da işsiz olmayan tek şehirmiş. Bu sistem ile ayrıca yeni evler inşa edilmiş, bir kayak pisti yapılmış ve bir köprü tamamlanmış.

Bir diğer örnek Brezilya’daki Curitiba şehrinden. 1970lerde Jamie Lerner Curitiba belediye başkanı olduğunda, şehrin büyük bir çöp problemi ve geniş fakir semtleri varmış. Belediye Başkan “çöp” temelli bir yerel para sistemi kurmuş. Bir kova çöpü bir otobüs biletine eşitlemiş. Eğer halk, bir kova geri dönüşebilen çöp getiirse, bir torba sebze ve meyve kazanıyormuş. Ek olarak okul programı oluşturmuş ve ayrıştırılmış çöp getiren öğrencilere defter dağıtılmış. 2001 yılında bu programa nüfusun %70’i katılmış. 11,000 ton çöp toplanmış ve bunun karşılığında 1 milyon otobüs bileti, 12,000 ton sebze, meyve verilmiş. 100 okuldaki öğrenciler 200 ton çöpe karşılık 2 milyon defter almışlar. Toplanan kağıt çöpler günde 1,200 ağacın kesilmesini önlemiş. 1992’de BM Curitiba’ya “Dünyanın En Ekolojik Şehri” ünvanını vermiş.

Ithaca Hours Paul Glover tarafından başlatılan, zamanı değişim aracı olarak kullanan bir başka yerel para örneği. Bugün yaklaşık 900 işletme sisteme dahil ki bunlar arasında sağlık merkezleri, kredi kuruluşları, halk kütüphanesi, çiftçi pazarı, sinemalar, restoranlar, tamirciler ve ev sahipleri var ve $100,000 değerine “hours” dolaşımda.

LETS Kanada icat edilen sanal yerel para sistemi. İhtiyaçlarını karşılayacak çok az parası olan bir grup insan bir araya gelerek kurmuşlar. Herkesin verebileceği hizmeti ve erişim bilgilerini içeren bir sistem üzerinden çalışıyor. Bir hizmet verirseniz, örneğin; bir işletmenin muhasabesini tutmak gibi, kredi kazanıyorsunuz ve bu kredini ihtiyacınız olan bir başka hizmeti almak için örneğin; bozulan TV’nizin tamiri için kullanabiliyorsunuz.

Türkiye’den de örnek var. Zumbara, zaman kumbarası, www.zumbara.com.

Yaşadığımız ekonomik kriz, artan işsizlik ve belediyelerin projeleri için bütçe yaratmadaki sıkıntıları, aldıkları yüksek faizli krediler gözönüne alındığında Yerel Para akıllı bir çözüm olabilir ve şehirler “kendi yağlarıyla kavrulabilirler.”

* Richard Douthwaite. The Ecology of Money. Green Books, UK.