22 Ekim 2008 Çarşamba

Elektronik Atık Yönetimi - 2006

Yayın Tarihi:
“Elektronik Atık Yönetimi”, Buğday Dergisi, İstanbul, Mart-Nisan 2006 sayısı.
“Elektronik Atık Yönetimi”, www.turcek.org.tr sayfası.

Kullandığımız elektrikli ve elektronik cihazlar çeşit olarak çoğalıyor. Bozulan, evde kullanılmayıp saklanan, tamire gönderilen ve çöpe atılan cihazlar sayı olarak artıyor. Devlet Planlama Teşkilatı ve sanayi odaları verilerine göre elektronik sanayimiz büyüyor ve ithalatımız artıyor. Dünya Ticaret Örgütü verileri de dünya genelinde aynı büyümeyi gösteriyor.
Bizler evsel atıkların yönetimi için çabalarken ki bu atıkların yüzde 60’tan fazlasını masum organik atıklar oluşturuyor, içerdiği tehlikeli malzemeler ile insan hayatına ve çevreye büyük zarar vermeye aday elektronik atıklar giderek çığ gibi büyüyor.

Dünya’da e-atıkla ilgili yasa ve yönetmelikler


Az tüket, yeniden kullan ve geri dönüştür geri kazanımın 3 ana kuralı. Bu kuralların uygulamasını kişi inisiyatifinden çıkarıp ülke çapında yaygınlaştırmak ve yönetebilmek için devletler yasalar çıkarmaya başladılar.

Japonya geri kazanım konusunda önlemleri alan ilk ülke. 1993 yılında Temel Çevre Yasası (the “Basic Environment Law”) çıkarıldı. 2000 yılında çıkarılan Temel Geri Dönüşüm Yasası, (The Basic Law for Establishing a Recycling-Based Society - the “Basic Recycling Law”) Temel Çevre Yasası’nı esas alır ve doğal kaynaklarını koruyan, geri dönüştüren ve atık miktarını asgari düzeyde tutan bir toplum için çerçeve çizer. Bu yasa, malı üreten veya ithal eden firmaları, sattıkları malların geri dönüşümünden ve geri dönüştürülemeyen malzemelerin atık olarak işlenip geri kazanılmasından sorumlu tutar. Ayrıca, bu yasa ürünlerin tasarım ve paketleme koşullarını iyileştirerek, atığa çıkacak malzemelerin üretimde kullanımının azaltılmasını, geri dönüştürülebilen malzemelerin etiketlenmesini ve böylece tüketicilerin geri dönüştürülebilen ürün, kutu ve ambalaj malzemelerini kolaylıkla ayırt edebilmelerinin sağlanmasını şart koşar. Yasanın 2001 yılında yürürlüğe girmesiyle, üreticiler televizyon, çamaşır makinası, buzdolabı ve klimaları yüzde 50 ile yüzde 60 oranında geri dönüşebilir malzemeden yapmak; tüketiciler de geri dönüşüm maliyetini karşılamak için atık parça başına 4,600 yen ödemek zorundalar. Bilgisayar üreticileri atık bilgisayarların toplanması ve geri dönüştürülmesinden sorumludur. Tüketiciler satın aldıkları bilgisayarın tipine göre 3,000 ile 4,000 yen arasında geri dönüşüm parası öderler.

Japonya'nın ardından, Avrupa Birliği 27 Ocak 2003 tarihinde elektronik atıklarla ilgili iki talimatı WEEE, RoHS’u devreye aldı. WEEE, Atık Elektrikli ve Elektronik Cihazlar Yönetmeliği (Waste Electrical & Electronic Equipment). WEEE’nin kuralları elektrik ve elektronik cihazların geri dönüşüm ve yeniden kullanım (tamir ve/veya güçlendirme gibi yöntemlerle) oranını artırmak ve üreticileri bu yönde daha bilinçli kılmak için düşünülmüştü. Bu kapsamda firmalar; tasarımlarını ve üretimlerini modüler, tamir edilebilir özelliklerde yapmaya teşvik ediliyor. WEEE tarafından hem toplama hem de geri dönüşüm miktarları için hedefler var. Bu konuda her ülke ayrıca kendi hedefini belirliyor. WEEE standartları üreticilerin sorumlulukları açısından
13 Ağustos 2005 tarihinde başlamış olup atık toplama ve ayrıştırma hedefleri için son tarih 1 Aralık 2006 olarak belirlenmişti. İngiltere'nin belirlediği hedef, bu tarihte ev başına 4 kg WEEE ürünü toplamak şeklinde (iş çevreleri için hedef henüz belirlenmedi). İrlanda ise 2 senelik uzatma hakkını kullanarak bu tarihi 1 Aralık 2008 olarak saptadı (İrlanda ve Yunanistan için gerek altyapı eksikliği, gerekse elektronik cihaz kullanımının daha az seviyede olması nedeniyle atık toplama hedefleri için 2 senelik ek süre hakkı tanınmıştır). İrlanda'da WEEE ihlalleri için en fazla c15,000,000 Avro ve/veya 10 yıl hapis cezası öngörülüyor.

Şekil 1. WEEE İşareti

RoHS- Elektrikli ve Elektronik Cihazlarda Sağlığa Zararlı Maddelerin Kullanımının Kısıtlanması (Restriction of the use of certain Hazardous Substances), Avrupa Birliği tarafından dikte edilen; elektronik cihaz üretiminin çevreye zarar vermemesi için, sağlığa zararlı maddelerin elektrikli ve elektronik ürünlerdeki kullanım miktarlarını kısıtlayan yönetmeliktir. Sağlığa zararlı maddelerin kısıtlanması hem kapasitör, transistör, entegre devre, konnektör, vb. elektronik malzeme üreticileri için, hem de bu ürünleri kullanarak baskılı devre, yarı mamul veya mamul ürün yapan üreticiler için geçerlidir. Bu kurallara uyması için firmalara Temmuz 2006 tarihine kadar zaman verilmiştir. Bu tarihten sonra da zararlı maddelerin kullanımına eski ürünlerin tamiri nedeniyle müsaade edilebilecek, ancak yeni üretimlerde RoHS kurallarına uyulması istenecek. RoHS standardını uygulatmak için her Avrupa Birliği ülkesi kendisine göre kanun ve kurallar koyuyor. İngiltere Ticaret ve İçişleri Departmanı tarafından önerilen cezalar; RoHS uyumlu olmayan ürünün pazarda yasaklanması, RoHS ihlalinden sorumlu olan kişilere 3 ay ile 2 yıl arası hapis ve en az 5,000 Sterlin para cezası şeklinde. Birçok firma şimdiden üretimlerini bu kurallar çerçevesinde yapmak üzere hazırlıklara başladı.
WEEE ve RoHS’e uymak için AB’de üretim yapan ve mal satan birçok firma üretimini yeniden tasarlamak durumunda kalacak. Örneğin; Japon Ekonomi, Ticaret ve Endüstri Bakanlığı, uygulanmakta olan çevre yasalarına ROSH benzeri kuralların ekleneceğini açıkladı. WEEE ve RoHS’nin uygulanmaya başlamasından sonra bazı modeller veya ürünler piyasadan kalkarken yeni modeller ve ürünler de pazara çıkacak.
En büyük e-atık üreticisi olan ABD, Ocak 2007 tarihi itibariyle benzer uygulamaya geçmeyi hedefliyor. Halihazırda ABD’de üretilen e-atıkların büyük bir çoğunluğu Çin, Pakistan ve Hindistan gibi ülkelere ihraç ediliyor.

Asya ülkeleri ve özellikle en büyük elektrikli ve elektronik cihaz üreticisi Çin'de bulunan ufak firmalar bu konuda yavaş davransa da, ülke yönetimleri RoHS kurallarına uyma konusunda kararlı bulunuyor. Özellikle Avrupa Birliği’ne mal satan firmalar RoHS’nin dikte ettiği kuralları uygulamak zorunda kalacaklar.

Türkiye’de e-atıklar için yasa ve yönetmelik yok

Türkiye’de elektrikli ve elektronik cihazların yarattığı e-atıkların yönetimine dair bir yönetmelik bulunmuyor. E-atıklar, içerdikleri malzemelere bağlı olarak 14 Mart 2005 tarihinde yürürlüğü giren Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği’ne tabii bulunuyor. Başlayan AB’ye üyelik müzakereleri ve AB’ye yapılan yüksek hacimli ihracat, devleti ve sanayicileri WEEE ve RoHS’nin uygulanması konusunda zorlayacak.

Teknoloji bir yandan hayatımızı kolaylaştırırken diğer yandan bizi yeni sorunlarla uğraşmaya zorluyor. “Daha rahat ve konforlu yaşayacağız” derken büyüyen e-atık hacmi ve bunların yaratacağı tehlikeler korkutuyor. İnsan ister istemez “teknoloji yaşam kalitemi gerçekten yükseltiyor mu?” diye sormadan edemiyor. 21. yüzyılın ana temasının “az tüket ve atığını insan ve çevreye zarar vermeden yok et” olmasını diliyorum.

Kaynakça:
1. “Japan leads the way with electronics recycling”
http://www.edie.net/news/news_story.asp?id=5675&channel=0,
28.Haziran.2002.
2. Hiroko Muraki Gottlieb , “Recycling Laws Take Hold in Japan”, Amerikan Barolar Birliği,
http://www.abanet.org/environ/committees/intenviron/newsletter/feb03/japan1/
3. J Mark Lytle , “Japanese plant takes on e-waste”, BBC News, http://news.bbc.co.uk/go/pr/fr/-/2/hi/technology/3075717.stm, 23.Temmuz.2003.
4. Kaho Shimizu, “New law requires recycling of PCs at consumers expense”, The Japan Times, 1.Ekim.2003.
5. “Japan Adds ROSH to Existing Environmental Rules”,Design News,
http://www.designnews.com/blog/710000071/post/860002486.html, 13.Ocak.2006.
6.
http://www.atikyonetimi.cevreorman.gov.tr/yonetmelikler.htm