22 Ekim 2008 Çarşamba

Elektronik Atık Tehlikeli ve Değerlidir - 2006

Yayın Tarihi:
“E-atık: Tehlikeli ve Değerli”, PC Magazine, İstanbul, Temmuz-Ağustos 2006 sayısı.
“E-Atık: Tehlikeli ve Değerli”, Endüstri ve Otomasyon Dergisi, İstanbul, Mayıs 2006 sayısı.
“Elektronik Atıklar”, Buğday Dergisi, İstanbul, Ocak-Şubat 2006 sayısı.
"Elektronik Atık Tehlikeli ve Değerlidir", www.turcek.org.tr sayfası.

Televizyon, çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, 2 radyo, müzik seti, volkmen, CD-çalar, MP3 çalar, 4 cep telefonu, 3 cep telefonu şarj aleti, pil şarj aleti, farklı aletlerde takılı duran 10 adet pil, digital fotoğraf makinesi, 2 analog fotoğraf makinesi, 2 ütü, elektrikli süpürge, mini elektrikli süpürge, 2 transformator, 3 adaptor, minik havuz motoru, 2 masa lambası, 2 abajur, 4 ara kablo, mikser, mutfak robotu, 2 meyve suyu sıkacağı, mısır patlatma makinası, dizüstü bilgisayar, fare, telefon, saat, fırın, ocak, ızgara, buzdolabı, kamera, dia makinası, telefon, ses ve görüntü kabloları.

Bunlar benim evimdeki elektrikli ve elektronik aletlerin listesi. Ayrıca işyerinde kullandığım bilgisayar, printer, kopya makinası, faks, bunlar için gereken toner, kartuşlar ile şirket bilgi işlem ve iletişim sistemleri var. Çoğunun ömrü 2 ile 10 yıl arasında değişiyor. Büyük çoğunluğunu 8-9 yıldır kullanıyorum. Kısacası, sorun çıkarmaya başladılar ve ben ne yapacağım diye kara kara düşünüyorum. Ya tamir ettirip kullanmaya devam edeceğim, veya elimden çıkarıp yenilerini alacağım, ya da elimden çıkaracağım ama yenisini almayacağım. Peki nasıl elden çıkaracağım? Satsam satabilir miyim, satmazsam nereye göndereceğim? Kapımın önündeki çöpe bir bulaşık makinası koysam ne olur?

Eskiden insanların birşeyleri yokmuş, hayatları daha zormuş ama benim gibi dertleri de yokmuş. Teknoloji hayatımızı kolaylaştırıp, renklendirirken aynı zamanda karmaşıklaştırıyor. Bilmediğimiz, alışık olmadığımız konularda bizi düşünmeye ve uğraşmaya zorluyor.

Biliyorum ki benim sorunum bana özgü değil. Türkiye’de ve dünyada elektrikli ve elektronik eşya kullanan pek çok insan benzer dertlerle boğuşuyor.

Dünyada ve Türkiye’de Elektronik Eşya Pazarı

Araştırmalarım sırasında, dünya elektronik eşya pazarının büyüklüğü konusunda fikir verecek bazı rakamlar bulabildim.
Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre, 1996’dan 1999 yılına kadar dünya elektronik sektörü yüzde 10.5 oranında büyümüştür.
Tablo 1: Bazı Seçilmiş Ülkelerin Elektronik Sanayi Üretimi (milyon $) (Kaynak: Dünya Ticaret Örgütü (1))
2003 yılında dünya elektronik eşya üretimi 1,324 milyon dolar tutarındadır. ABD 286 milyon dolarlık üretim ile dünya birincisi iken Japonya 170 milyon dolar ile ikinci ve Çin 147 milyon dolarla üçüncüdür.
Dünyada üretilen elektronik eşyalarla ilgili bir iki örnek verelim. Dünyada 2 milyar cep telefonu kullanıcısı vardır. Bu kaba bir hesapla 2 milyar cep telefonunun üretilip kullanıldığını gösterir. 2002 yılında dünyada 17,8 milyon adet monitör katod ışın tüpü (CRT) üretilmiştir.
Dünya çapında gözlemlenen üretim artışı Türkiye’de de gerçekleşmiştir. Türkiye’deki Elektronik sektörü üretimi para bazında 1991’den 1999’a %9 oranında artarken, bir yıl içinde 1999’dan 2000 yılına %15’lik bir artış göstermiştir.

1991
1999
2000
BİLEŞENLER
77
165
136
TÜKETİM CİHAZLARI
1,350
1,135
1,480
TELEKOMİNİKASYON CİHAZLARI
669
642
624
DİĞER PROF. & END. CİH.
60
250
255
BİLGİSAYAR

160
200
TOPLAM
2,156
2,352
2,695
Tablo 2: Türkiye Elektronik Sektörü Üretimi (Milyon $) (Kaynak: TESİD(1))

DPT verilerine göre Türkiye’de 2000 yılında yaklaşık 30 milyon TV bulunmaktadır. 2003 yılında sabit telefon abone sayısı 19 milyona yakındır. Kullanılan telefon sayısının bu civarda olduğu söylenebilir. Türk Telekomünikasyon Kurumu Eylül 2005 kayıtlarına göre Türkiye’de 40.4 milyon cep telefon abonesi bulunmaktadır ve 10 yıllık dönemde 70 milyon telefon Türkiye’ye girmiştir.(2)

Arçelik, BSH, Indesit Company BES, Türk Demirdöküm, Teba, Vestel Beyaz Eşya’dan oluşan Türkiye Beyaz Eşya Sanayicileri Derneği’nin verilerine göre, 2004 yılı Ocak-Ağustos döneminde 7 milyon 708 bin 706 adet olan buzdolabı, otomatik çamaşır makinesi, bulaşık makinesi ve fırından oluşan 4 ana beyaz eşya ürününün üretimi, bu yıl aynı dönemde 7 milyon 851 bin 87 adete yükselmiş. Ocak-Ağustos 2004 döneminde iç satışlar yüzde 4.1 artışla 3 milyon 313 bin 898 adetten, 3 milyon 450 bin 302 adete çıkmış. 2004 yılında üretim artışı yüzde 33,6 olurken, iç satışlar yüzde 64 oranında artmıştır (3).

2005 yılında toplam bilgisayar satışlarının 1 milyon 427 bin adede ulaşacağı tahmin edilmektedir.

Tüm üretim rakamları hem dünyada hem Türkiye’de elektronik sektöründeki büyümenin önümüzdeki yıllarda devam edeceğine işaret etmektedir.

Dünyada ve Türkiye’de Elektronik Atık Pazarı

E-Atık (elektronik atık) elektronik eşyaların kullanıcısı tarafından kullanım süresini tamamlamasıyla ortaya çıkartılan atıktır.

Amerikan Çevre Koruma Örgütü’ne göre dünyada en fazla e-atık üreten ülke ABD’dir. 2000 yılında 4,6 milyon ton e-atık gömülmüştür ve bu miktarın gelecek bir iki yıl içerisinde 4 kat artarak 20 milyon ton olacağı tahmin edilmektedir.
Amerikan Ulusal Güvenlik Konseyi’nin 2003 yılında yaptığı tahmine göre birkaç yıl içinde ABD’de 315 milyon ile 680 milyon arasında bilgisayar kullanılamaz hale gelecektir. Kaliforniya eyaletinde her gün 6,000 bilgisayar eskimektedir.
Japonya’da sadece 2002 yılında 20 milyon adet beyaz eşyanın çöpe atıldığı tahmin ediliyor. Aynı dönemde 450,000 adet evde kullanılan bilgisayalar çöpe atılmıştır, bu 9,000 ton e-atık etmektedir. (4)
Nokia 2001 yılında dünyada satılan 380 milyon telefonunun yaklaşık 40,000 - 50,000 ton atığa tekabül ettiğini ve her yıl tahmini 150 milyon ton elektronik atık oluştuğunu açıklamıştır (5).
Elektronik sektöründeki üretim artışı elektronik atık pazarının büyümesini doğal olarak hızlandıracaktır ve üretim hacmi ile e-atık hacmi arasında parallellik olacaktır. Dünya genelinde elektronik atık pazarının 2004 yılında 7.2 milyar dolardan, yüzde 8.8 büyüme hızıyla 2009 yılında 11 milyar dolara ulaşacağı tahmin edilmektedir. (6, 7)

Bütün bu rakamlar geleceğe dair ürkütücü bir tablo çizmektedir.

Elektronik Atıkta Bizi Bekleyen Tehlikeler

Elektronik ürünlerin yapımında klorlu solventler, bromlu alev geciktiriciler, PVC, ağır metaller, plastik ve gazlar kullanılmaktadır. Örneğin: bir TV katot ışın tüpü (CRT) 2-4 kg kurşun, büyük TV ekranı ondan daha fazla kurşun içermektedir. ABD’de 1997 ile 2004 yılları arasında kullanılmaz hale gelen 315 milyon bilgisayar ve monitörde toplam 545,000 ton kurşun bulunmaktadır.

Elektronik ürünlerin içerdiği tehlikeli maddeler ve etkilerini şöyle sıralayabiliriz:
Kurşun (Pb): Kurşunun sağlık üzerindeki olumsuz etkileri iyi bilinmektedir. Merkezi sinir sistemini (bilhassa çocuklarda), böbrekler ve üreme sistemlerini bozmakta, çocuklarda beyin hasarına neden olmaktadır. Yoğun miktarda Kurşun alan bünyelerde reaksiyon süresinin uzaması durumunda, parmaklarda, el ve ayak bileklerinde zayıflık, hafıza kaybı ve kan hastalıkları gibi sorunlar görülmektedir.
Monitörlerdeki katod ışın tüpleri, eski lehimler, entegre devreler, baskılı devre kaplamaları, cam, akü ve piller Kurşun içerir.
Civa (Hg): Düşük dozlarda bile zehirlidir. Beyin ve böbreklere zarar verir. Anne sütüyle çocuklara geçer. Sinir sistemi civanın tüm formlarına karşı çok duyarlıdır. Yüksek miktarlarda maruziyet beyinde, böbreklerde ve fetus gelişiminde kalıcı zararlara neden olabilir. Beyin fonksiyonlarına yapacağı etkiyle irritabilite, ürkeklik, titreme, görme ve duyma kusurları ve bellekte zayıflama ortaya çıkabilir. Kısa süreli ve yüksek düzeyde maruziyet durumunda akciğer hasarı, bulantı, kusma, ishal, tansiyon yüksekliği, deri döküntüleri ve gözde irritasyon meydana gelebilir. Yeni doğan ve fetusta, civa, beyin gelişiminde gerilik, zeka geriliği, körlük ve konuşamamaya neden olabilir. Çocukta sinir ve sindirim sistemleriyle böbrekler etkilenir. Kanserojenler arasında sınıflandırılmaktadır.
Bir çay kaşığının 70’te biri civa bile 80,000 m2 ‘lik bir göldeki suyu kirletip yaşayan balıkların yenmesini engeller.

Piller, termometre, tansiyon ölçme cihazlarında civa kullanılmaktadır.
Kadmiyum (Cd): Havaya karışan kadmiyum partikülleri yere ya da sulara düşmeden önce çok uzun mesafeler kat edebilir. Vücutta çok uzun süre kalabilir ve düşük düzeyde maruz kalınsa bile yıllar içinde birikebilir. Kadmiyum havadan solunarak, kadmiyum bulaşmış yiyeceklerin yenmesiyle, sigara dumanından, kadmiyumla kirlenmiş suların içilmesiyle vücuda alınabilir. Yüksek düzeyde kadmiyumun solunması akciğer hasarına bağlı olarak ölüme neden olabilir. Çok yüksek düzeyde kadmiyumun yiyeceklerle alınması kusma ve ishale neden olur. Hava, su ya da besinler yoluyla düşük düzeyde kadmiyuma uzun süre maruziyet sonucunda kadmiyum böbreklerde birikir ve böbrek hastalıklarına neden olabilir. Akciğerde hasar ve kemiklerin kırılganlığının artması diğer etkileridir. Hayvan deneylerinde kadmiyumun tansiyon yükselmesine, kandaki demir düzeyinin düşmesine, karaciğer hastalıklarına, sinir sistemi ve beyinde hastalıklara neden olduğu gösterilmiştir.
Yüzeye bindirilmiş aletler, yonga resistörleri, infrared dedektörleri, yarı iletkenler ve eski tip monitor katod ışın tüpleri (CRT) Kadmiyum içerir. Ayrıca plastiklerde kullanılır.

Krom: Yüksek miktarlarda solunması burun, akciğer, mide ve bağırsaklara zarar verebilir. Kroma allerjisi olan kişilerde astım krizlerine neden olabilir. Uzun süre yüksek ve orta düzeylerde maruziyet burun kanaması, yaraları, akciğer hasarı ve kanser dışındaki akciğer hastalıklarında artışa neden olabilir. Sindirim yoluyla yüksek düzeylerde alınırsa mide şikayetleri ve ülsere, konvülsiyonlara, böbrek ve karaciğer hastalıklarına, hatta ölüme neden olabilir. Cilde temas durumunda cilt ülserleri oluşabilir. Ayrıca ciltte allerjik reaksiyonlara yol açabilir. Bazı bileşikleri kanserojendir

Bromlu Alev Geciktiriciler (BFR): Normal gelişme için gereken hormonal fonksiyonları önemli derecede etkiler. BFR işyeri ve ofislerdeki bilgisayarlar üzerindeki tozlarda bulunmaktadır. ABD ve İsveç’te anne sütünde çok fazla miktarda rastlanmıştır.

Fosfor (P): CTR tüpün iç yüzünü kaplamak için kullanılır. Kırılan tüplerden oluşan tozların teneffüsü çok risklidir. Fosforun zararı pek fazla bilinmemektedir.

Baryum (Ba): Tehlikeli kimyasal madde olarak sınıflandırılmaktadır. Kısa süre Baryum maruziyeti beyin şişmesine, kas zayıflığına, kalp ve karaciğer hastalığına neden olabilmektedir.

Monitörlerdeki katod ışın tüpünden (CRT) radyasyonu azaltmak için kullanılır.

Altı Değerlikli Krom (Cr+6): DNA hasarı ve astımik bronşite sebep olabilir.

Korozyon koruması ve işlenmemiş galvaniz çelik levhalar ve sertleştirilmiş çelik için kullanılır.

Berilyum (Be): Kanserojen olarak sınıflanmaktadır.

Ana kart ve bağlantılarda bulunur.

Plastikler: Bir bilgisayarda ortalama 7 kg civarında PVC içeren plastik bulunur. PVC en tehlikeli plastiktir. Belli sıcaklıkta yandığında dioksin oluşur. Araştıma sonuçlarına göre, dioksin kanser yapmasının yanında, sinir, bağışıklık ve üreme sistemlerine (sperm sayısında azalma dahil) zarar verebilmekte, doğmamış bebeklerde bozuk oluşumlara, sakatlıklara sebep olabilmekte, endokrin sistemini bozabilmekte ve daha bir çok olumsuz etkiye neden olabilmektedir.

Elektronik Atıklar Değerlidir

Atık kabul edilen elektronik eşyalar geriye dönüşümü mümkün metal, cam ve plastik malzemeler de içermektedir. Yongalar, kablolar, cam, alüminyum, çelik, bakır ve diğer değerli metaller, plastik veya bunların komposit bileşenlerinden oluşan parçalar barındırmaktadır. Bu malzemeler ya doğrudan yeniden kullanılırlar ya da işlenip değerlendirilirler.

Eylül 2005’te yayınlanan bir rapora göre, geri dönüştürülen plastik sektörü yıllık yüzde 10.2 ile en yüksek gelir artışına sahip sektör olmuştur. Eletronik atıklardan elde edilen geri dönüştürülmüş metal pazarı yıllık yüzde 8.1 oranında büyümektedir. (6,7)
2002
2003
2004
2009
Ort. Yıllık
%sel Büyüme
2004-2009
Geri Dönüşmüş Metal
3,992.3
4,112.3
4,236.4
6,244.5
% 8.1
Geri Dönüşmüş Plastik
2,357.2
2,450.2
2,551.9
4,156.7
%10.2
Geri Dönüşmüş Silika
39.1
40.2
41.3
59.3
%7.5
Diğer Geri Dönüşüm Teknolojileri
387.8
400.9
414.7
590
%7.3
TOPLAM

6,776.4
7,003.6
7,244.3
11,050.5
%8.8
Tablo 3. Dünyada E-Atık Pazarı 2009 Yılına Kadar Büyüme Tahmini (Milyon $) (Kaynak: BBC, Inc.(7)).

Sonuç

Dünyada ve Türkiye’de elektronik eşya sektörü büyürken, e-atıkların çöp içindeki oranı hızla artmaktadır. Gelişmiş ülkelerde e-atıklar katı atıkların ortalama yüzde 1’ini oluştururken bu oranın 5 yıl içinde ikiye katlanması beklenmektedir(7).

Elektronik atıkların iki ana özelliği vardır:

Tehlikeli ve toksik maddeler içerebilirler.

İçerdikleri metal, cam, plastik ve yeniden kullanılabilen diğer malzemelerden dolayı değerlidirler.

Bu nedenle e-atıklar hem insan, çevre ve doğayı tehdit eden bir tehlike, hem de yeni iş imkanı sağlayacak ve yüksek getiri potansiyeli olan bir sektör olarak görülebilir. Dünya genelinde e-atıklarla ilgili iki ana faaliyet yürütülmektedir. Yeni üretilmekte olan elektronik eşyalarda tehlikeli ve toksik maddelerin kullanımı yasaklanmaya çalışılmakta, yeni ürün tasarımında geri dönüşümün gözönüne alınması özendirilmektedir. Diğer yandan ürünler atığa dönüştüğünde bunların toplanması, işlenmesi, yeniden kullanımı, tehlikeli atıkların insan, çevre ve doğayı riske sokmadan bertarafı konusunda yeni teknolojiler geliştirilmekte, yatırımlar yapılmaktadır.

Kaynakça

TC Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı Elektrik-Elektronik Sektör Raporu,
http://www.foreigntrade.gov.tr/IHR/sektor/elektrik.htm, 24 Mayıs 2002.

http://www.milliyet.com.tr/2005/10/20/index.html

Anadolu Ajansı, “Beyaz eşya üretimi 7.8 milyonu aştı”,28 Eylül 2005.

Shimizu, Kaho, “New law requires recycling of PCs at consumers' expense”, Japan Times, 1 Ekim 2003.

Nokia,
http://www.nokia.com.tr/id27575.html.

Elektronics Industry Market Research and Knowledge Network, “Electronic Waste Recovery Business”,
http://www.electronics.ca/reports/electronics_manufacturing/e-waste.html, Eylül 2005.

Business Communications Company, Inc., Global E-Waste Market to Cross $11 Billion By 2009,
http://www.bccresearch.com/editors/RE-128.html, 23 Şubat 2005.