21 Ekim 2008 Salı

Dönüştürülen Lastikler - 2005

Yayın Tarihi:
“Dönüştürülen Lastikler”, Buğday Dergisi, İstanbul, Kasım-Aralık 2005 sayısı.
"Dönüştürülen Lastikler", www.turcek.org.tr.

Arabamın lastiklerini değiştirmem gerekiyor. 4 yıllarını doldurdular ve 50 bin km yol yaptılar. Değişim için araştırma yapmaya başlayınca, lastik satan dükkanların eski lastikleri almadıklarını öğrendim. “Yenilerini alınca 4 koca eski lastiği ne yapacağım?” diye sorunca “Çöpe atarsınız” dediler. Atık araba lastiklerinin geri kazanımı mümkün ve ekonomik olarak değerliler. Geri kazanılmadığı takdirde yarattığı çöp ise hacimsel olarak büyük ve tehlikeli. Basit bir hesap yapıp, ortalama 75 yıl yaşayacağımı 30 yaşında araba sahibi olduğumu ve her 4 yılda bir araba lastiklerimi değiştireceğimi varsaydım ve ömrüm boyunca 44 atık lastik yaratacağımı hesapladım. Neredeyse bir kamyon dolusu… Bu rahatsız edici gerçek üzerine atık lastikler ve geri kazanımı hakkında internet üzerinde bir araştırma yapmaya ve bulgularımı derleyen bir yazı hazırlamaya karar verdim. Bu çalışmam bilimsel amaçlı değildir. Sade bir vatandaş olarak, atik lastikler ve geri kazanımı konusunda yaptığım araştırmanın ürünüdür. Amacım bulgularımı konuyla ilgili kişi, kurum ve kuruluşların dikkatine sunmaktır.

ARABA LASTİĞİ
Endüstrileşmiş ülkelerde oluşan yıllık atık lastik hacmi bir binek arabası lastiği çarpı nüfus kadardır (1). Örneğin; 70 milyon nüfuslu bir ülkede yıllık oluşan atık araba lastiği hacmi, 70 milyon binek araba lastiği kadardır. Bir lastiğin yaklaşık 10 kg geldiği varsayılırsa, bu yıllık 700,000 ton atık eder.
Her lastik üç ana üründen oluşur.

.. Kauçuk
.. Çelik
.. Lif ve diğer atıklar

Bunların lastik içindeki yüzdesel payları Tablo I’da gösterilmiştir. Rakamlardan anlaşılacağı gibi atık lastiğin ortalama %95’i geri dönüştürülebilen ürünlerden oluşmaktadır.
Ürün Cinsi
Kamyon Lastikleri
Araba Lastikleri
Kauçuk
70%
70%
Çelik
27%
15%
Lif ve Diğer Atıklar
3%
15%

Tablo I. Atık lastiği oluşturan ürünler ve tipik %sel payları. (2)

KAUÇUK VE LASTİK GERİ KAZANIM TARİHÇESİ
Geri kazanım konusu son 10 yıl içinde önem ve hız kazanırken, lastik geri kazanımında durum çok farklıdır. Kauçuk değerli bir hammadde olduğu için geri kazanımı üretimi kadar eskidir. 19. yüzyıl başında ortalama olarak kauçuğun %50’si geri kazanılıyordu. Zaman içinde petrolün bollaşması, sentetik kauçuk üretimi ve lastik teknolojisindeki gelişmeler kauçuk geri dönüşümünü olumsuz etkilemiş ve bu oran 1960’lı yıllarda %20’lere gerilemiştir. 1990’lı yıllarda lastik ve kauçuk endüstrisinde geri dönüşüm oranı %2’e düşmüştür. (1)
Geri dönüşüm oranındaki büyük düşüş sonucu doğrudan çöpe atılan lastik sayısı milyonları ve hatta milyarları bulmuştur. Örneğin; A.B.D. kanunsuz bir şekilde çöpe atılmış olan birikmiş atık lastik sayısının 2 veya 3 milyar olduğu tahmin edilmektedir. AB üye ülkelerde birikmiş atık lastik sayısının da bu civarda olduğu öngörülmektedir. (1) Türkiye’de ise bu sayı tam olarak bilinmemekle beraber milyonlar civarında olduğu düşünülmektedir.

Genel olarak atık lastikler 4 farklı şekilde değerlendirilebilirler:

Doğrudan Değerlendirme: Lastiklerin hiçbir işleme tabii tutulmadan oldukları gibi inşaatlarda, oyun parklarında, iskelelerde kullanılmasıdır.
Doğrudan değerlendirmeye güzel bir örnek olarak atık lastikler yığma yapıların depreme karşı güçlendirilmesinde kullanılmaktadır. ODTÜ İnşaat Mühendisliği öğretim görevlileri tarafından geliştirilen bir yöntemle, atık lastiklerde bulunan çelik hasır malzeme deprem güçlendirme malzemesi olarak değerlendirilmiştir. Atık lastikler taşınma maliyetleri hariç bedava olduğu için ekonomiktir ve yığma yapıların yoğun bulunduğu kırsal ve az gelişmiş yörelerde yaygın olarak uygulanabilir (8).

Malzeme Olarak Değerlendirme: Bu yöntemde lastiği oluşturan kauçuk, çelik ve lifler ayrıştırılır ve hepsi malzeme olarak ayrı ayrı yeniden kullanılır.

a.Yeniden Kaplama: Atık lastikler yeniden kaplanıp lastik olarak kullanılabilir. Kaplama lastikler, yeni lastiklerden %50 daha ucuz olmaktadır. Uçak ve kamyonlarda kaplanmış lastik kullanımı yaygındır.

b. Kauçuğu Granül Haline Getirme: Granül kauçuk yeni lastik üretiminde, ayakkabı taban imalatında, poliüretan köpük üretiminde, gürültü kirliliğini önlemek için yapılan panel imalatında, yol yapımında, set ve hendek yapımında, spor ve oyun sahaları ile liman inşaatlarında kullanılabilir.

Termik Değerlendirme: Kauçuğun kaliteli bir kömüre eşdeğer enerji değeri vardır. Bu yüzden yakıt olarak da kullanılmaktadır. Avrupa, ABD, Japonya ve Türkiye’deki çimento fabrikalarında yakıt olarak kullanıldığı bilinmektedir. Ayrıca ABD ve Avrupa’da elektrik üreten termik santrallerde yakıt olarak kullanılmaktadır. Bu yakma işlem sırasında zehirli gazlar açığa çıkmaktadır. Bu nedenle insan sağlığına zarar veren ve çevre kirliliği yaratan bir yöntemdir.
Hammaddesel Değerlendirme: Hurda Lastik Yönetim Konseyi’ne göre (Scrap Tire Management Council) bir lastik ortalama 4 litre yağ, 3 kg. karbon siyahı, 1.5 kg gaz, 1 kg. çelik ve kül üretir. Elde edilen yağ ve gaz düşük kaliteli yakıt olarak yeniden kullanılır. Çelikte yeniden kullanılmaktadır. İşlem sırasında insan sağlığına zarar veren ve çevre kirliliği yaratan zehirli gazlar açığa çıktığından doğayla uyumlu bir yöntem değildir.

TÜRKİYE’DE LASTİK ÜRETİMİ VE ATIK LASTİK PAZAR HACMİ
Türkiye’de lastik üretimi 40 yıllık bir geçmişe sahiptir. Goodyear 1963 yılında Lassa 1974 yılında Petlas 90’lı yıllarda lastik üretimine başlamışlardır (4,5).
Basında çıkan haberlere göre Türkiye’de 2002 yılında 17.4 milyon adetten fazla lastik üretilmiştir (6). 2004 yılında lastik üretimi 24 milyonu geçmiştir. Bunların 13 milyonu ihraç edilirken, 11 milyonu iç pazarda tüketilmiştir. Üretilen lastiklerin 2.750.000 adedi yeni araba ve taşıtlara takılırken, 8.5 milyon adedi lastik yenilenmesinde kullanılmıştır (7). Bu rakamlara göre 2004 yılında değiştirme sonucu yaklaşık 8.5 milyon lastik atığa çıkacaktır. Her lastiğin ortalama 10 kg. geldiği varsayılırsa bu yılda 85.000 ton atık oluşması demektir Atık lastiklerin geri kazanılmadığı, üretim ve tüketim rakamlarının önümüzdeki 10 yıl içinde değişmeyeceği varsayıldığında, bu süre sonunda 850.000 ton atık lastik oluşacaktır.

ATIK LASTİĞİN YARATTIĞI TEHLİKELER
Atık lastiklerin oluşturduğu en büyük tehlike kontrolsüz yangınlara sebep olmalarıdır. Bu yangınları, başladıktan sonra açığa çıkan yüksek ısı ve yoğun dumandan dolayı kontrol altına almak ve söndürmek son derece güçtür. Ortalama bir lastiğin petrokimyasal içerik eşdeğeri 9,5 litre yağdır. Yüksek yağ içeriği nedeniyle, lastik yangınları aylarca sürmekte, zehirli gazlar açığa çıkmakta, toprak, yeraltı ve yerüstü su kaynaklarının kirlenmesine neden olmaktadır. Lastik yangınları köpük veya su ile söndürülmeye çalışıldığında çok daha büyük hava, toprak ve su kirliliği yaratmaktadır.
Bir diğer tehlike, atık lastiklerin sivrisineklerin yaşamasına ve çoğalmasına uygun bir ortam yaratması ve dolayısıyla sivrisineklerden bulaşan salgın hastalıkların yayılmasına neden olmasıdır. Bu vakalara 1999 ve 2000’li yıllarda Amerika Birleşik Devletleri’nde rastlanmış ve ölüme neden olmaları yerel idareleri ve belediyeleri atık lastiklerin geri dönüşümü konusunda ciddi adımlar atmaya zorlamıştır. (3)
Resim 3. Kaliforniya’da lastik yangını (1999)

TÜRKİYE’DE ATIK LASTİK GERİ KAZANIMI
Türkiye’de kamyon ve uçak lastikleri kaplanarak yeniden kullanılmaktadır. Az da olsa iskele ve teknelerde de kullanıldığını görülmektedir. Bir kısmının çimento fabrikalarında yakıt olarak kullanıldığı bilinmektedir. Lastik geri kazanımı için kurulmuş bir tesis yoktur. Atık lastiklerin büyük çoğunluğu şehir çöplüklerine gönderilmekte veya doğaya terk edilmektedir. Bunların toplanması, depolanması, bertarafı, geri kazanılması konusunda yapılan sistemli bir çalışma maalesef yoktur.

DİĞER ÜLKELER ATIK LASTİKLERİN GERİ KAZANIMI İÇİN NELER YAPIYOR?
Gelişmiş ülkelerde atık lastiklerin çevreye zarar vermeden toplanması, depolanması, bertarafı ile belirli bir yerde depolanan lastiklerin sayısının kontrol altına alınması ve lastik geri dönüşümü sonrasında oluşan ürünlerin kullanımını özendirmek için yasalar mevcuttur. Atık lastiklerin toplanıp depolanması ve bertarafı konusunda yapılan çalışmalara fon yaratmak amacıyla hem ABD’deki bazı vilayetlerinde hem de bazı AB ülkelerinde lastiklere vergi uygulanmaktadır. Örneğin ABD’deki Ohio ilinde satılan her yeni lastikten 1 USD atık vergisi alınmaktadır. Bu vergiyle oluşan fon, atık lastiklerin bertarafı için kullanılmaktadır.
Aşağıdaki tablo 1999 yılında AB ülkelerinde ve ABD’de atık lastiklerin nasıl bertaraf edildiğini göstermektedir. En yaygın uygulanan yöntem dolgu malzemesi olarak kullanılmasıdır. Yakıt olarak kullanım ikinci tercih edilen yöntemdir. Maalesef en çok tercih edilen her iki yöntem de çevre dostu değildir.
Bertaraf Yöntemi
AB
ABD

Ağırlık (ton)

Ağırlık (ton)

Yakıt
508,500
22%
950,000
40%
Dolgu Malzemesi olarak
1,017,100
46%
920,000
38%
İnşaatlarda
228,900
10%
225,000
9%
Kauçuk Geridönüşümü
228,800
10%
180,000
7%
İhracat ve Diğer
279,700
12%
135,000
6%
TOPLAM
2,263,000

2,410,000

Tablo II. 1999 yılında AB ülkeleri ve ABD’de atık lastik bertarafı. Kaynak: Recycling Research Institute, European Tyre Recycling Association (ETRA) (1).

TÜRKİYE’DE NELER YAPILABİLİR?
Atık lastiklerin sağlıklı toplanması, depolanması ve bertarafı için lastik üreticileri, satıcıları, kullanıcıları, yerel yönetimler arasında ortak bir çalışma başlatılması gereklidir. Lastik değişimi araba bakım servisleri veya lastik bayileri tarafında yapılmaktadır. Yenisi verilirken eskisinin geri alınması sağlanmalıdır. Toplanan atık lastiklerin düzenli depolama alanlarına aktarımı konusunda yerel yönetimler yardımcı olmalıdır. Bu sistem eski lastiklerin gelişi güzel çöpe veya doğaya atılmasını engeller.
Atık lastikler ekonomik olarak değerlidir ve geri kazanımı mümkündür. Atık lastiklerin geri dönüşümü ve yeniden kullanımı konusunda insan sağlığına ve çevreye dost yöntemler seçilmelidir. Bu konuda yatırım yapmak isteyen yatırımcılar devlet tarafından teşvik edilmelidir.
Atık lastiklerin bütün olarak veya ayrıştırılmış ürün olarak yeniden kullanımı konusunda üniversitelerin araştırma birimlerinin projeler geliştirmesi desteklenmelidir. Örneğin: 17 Şubat 2005 tarihinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde gerçekleştirilen “Yığma Yapıların Deprem Güvenliğini Artırma Çalıştayı”nda “Yığma Yapıların, Kullanılmış Oto Lastiği/Ekonomik Yöntemler ile Sismik Performansının Arttırılması” başlıklı proje sunulmuştur. Bu projede, yüksek derecede depremselliği bulunan Türkiye'deki konutların yarıya yakınını oluşturan yığma yapıların kullanılmış otomobil lastikleri yardımıyla depreme karşı güçlendirilmesi ve yine lastikler vasıtasıyla sismik izolasyon yapılması amaçlanmaktadır(8). Uygulaması yapılan bu tekniğin Türkiye genelinde yaygınlaştırılması için çalışmalar yapılabilir.
Tasarımcıların ve halkın atık lastiğin yeniden kullanımı konusunda yaratıcı fikirlerini ortaya çıkarmak için yarışmalar düzenlenebilir. Örneğin; A.B.D.’nin Kaliforniya eyaletinde Entegre Çöp Yönetim Kurulu 2005 yılında atık lastikten bina ve çevre için ürün tasarım yarışması düzenlemiştir. Tüm halka açık olan bu yarışmada dereceye girenlere ödüller verilmiştir (9).
Oluşan atıkları insan sağlığına ve çevreye zarar vermeden nasıl bertaraf edebiliriz ve atıktan bir değer elde edebilir miyiz diye düşünmek zorunda kalıyoruz. Tabii en güzeli bu atıkları ya hiç üretmemek veya en az düzeyde üretmek için çaba harcamak.



KAYNAKÇA
1.Reschner, Kurt, “Scrap Tire Recycling, Part 1: Introduction, Historical Perspective, Market Overview”,
http://www.entire-engineering.de/str/en.html , 06.10.2004.
2.Reschner, Kurt, “Scrap Tire Recycling, Part 2: Size Reduction Technology”,
http://www.entire-engineering.de/str/en_sr.html, 12.10.2004.
3.Ohio Eyaleti Doğal Kaynaklar Bakanlığı, “A history of rubber recycling “,

4. http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/tires/rubberrecycling.htm, 2.5.2004.
5. http://www.goodyear.com.tr/turkish/frm_index/goodyear_hakkinda.html
6. http://www.lassa.com.tr/lassaweb/sub.htm
7. http://dosya.hurriyetim.com.tr/kriz2003/uretim.asp
8. Yasemin Balaban, Capital Dergisi,
http://www.capital.com.tr/haber.aspx?HBR_KOD=345&KTG_KOD=4), 01.07.2004
9. Dr. Türer Ahmet; Sirer, İbrahim, “SPIM-1451 Yığma Yapıların Depreme Karşı Oto Lastiğiyle Güçlendirilmesi”, Yığma Yapıların Deprem Güvenliğinin Arttırılması Çalıştayı, 17.02.2005.
http://www.itsgoodforcalifornia.com

Buğday Dergisi Kasım-Aralık 2005 sayısında ve TURÇEK sitesinde yayınlanmıştır.